Jaap van Dissel speelde vanuit het RIVM en zijn voorzitterschap van het OMT een cruciale rol bij de Coronacrisis. Daarbij was hij bepalend bij een aantal cruciale keuzes waardoor er veel onnodige overlijdensgevallen waren en heel veel materiële en immateriële schade is geleden.
De casus De Tweemaster in Maassluis vormt een beslissend moment in de Nederlandse coronacrisis. Daar lagen in de zomer van 2021 al aanwijzingen voor verspreiding via luchtstromen en ventilatie. De vraag is waarom het RIVM en het OMT die informatie niet direct hebben vertaald naar landelijke waarschuwingen voor zorginstellingen, scholen en andere binnenruimtes. Deze vragen richten zich niet alleen op wetenschappelijke discussie, maar vooral op bestuurlijke verantwoordelijkheid, informatievoorziening aan de Tweede Kamer en het al dan niet negeren van concrete signalen uit de praktijk.
Bij De Tweemaster in Maassluis raakte circa 80% van de bewoners en 50% van de medewerkers besmet. Waarom werd zo'n extreme superspread-uitbraak niet onmiddellijk behandeld als aanwijzing voor lucht-/ventilatieverspreiding?
Onderzoekers rond Peter de Man vonden virusdeeltjes in de airco/ventilatie. Welke alternatieve verklaring had u daarvoor, anders dan verspreiding via de luchtstromen?
Als een onderzoeksteam ter plekke concludeerde dat verspreiding via ventilatie waarschijnlijk was, waarom zijn andere verpleeghuizen en zorginstellingen toen niet direct gewaarschuwd?
Klopt het dat De Man zijn waarschuwing uiteindelijk zelf naar buiten moest brengen? Zo ja: waarom gebeurde dat niet via RIVM/OMT als officiele landelijke waarschuwing?
Er is kritiek dat u niet alleen naliet om de conclusie over luchtverspreiding over te nemen, maar die ook hebt afgeremd. Wat heeft u concreet gedaan met de bevindingen uit Maassluis?
In Gangelt werd door Streeck een veel lager besmettingspercentage binnen huishoudens gevonden dan in De Tweemaster. Hoe verklaarde u destijds dat in een enkel gebouw zulke extreem hoge percentages ontstonden zonder dominante rol van lucht/ventilatie?
Waarom werd superspreading in afgesloten binnenruimtes niet vanaf het begin gezien als sterk bewijs dat afstand houden en handhygiene onvoldoende waren?
In mei 2020 werd al gesteld dat het RIVM een blinde vlek had voor verspreiding door de lucht. Op basis waarvan hield u toen toch vast aan het klassieke druppelmodel?
Waarom bleef de publieke nadruk zo lang liggen op handen wassen en afstand, terwijl casussen als De Tweemaster juist wezen op luchtkwaliteit, ventilatie en verblijfsduur binnen?
Waarom moest luchtverspreiding eerst vrijwel onomstotelijk bewezen worden voordat beleid werd aangepast, terwijl het voorzorgsbeginsel juist had kunnen betekenen: behandel binnenlucht direct als risicofactor?
U verwees vaak naar internationale consensus. Waarom volgde Nederland die lijn zo strikt terwijl lokale uitbraakonderzoeken, zoals Maassluis, aanleiding gaven om sneller te handelen?
Bij herhaling is kritiek geleverd op modellen van Wallinga/RIVM. Hoe werd in die modellen rekening gehouden met superspreading, aerosolen, ventilatie en seizoensinvloeden?
Waarom kreeg de relatie tussen binnenlucht, luchtvochtigheid, ventilatie en winterse verspreiding zo weinig gewicht in uw adviezen?
Er is kritiek dat RIVM-presentaties soms conclusies trokken uit cijfers die statistisch zwak of selectief waren. Kunt u een voorbeeld geven waarbij u achteraf zegt: die presentatie aan de Kamer had zorgvuldiger gemoeten?
Heeft u de Tweede Kamer expliciet geïnformeerd over De Tweemaster, de gevonden virusdeeltjes in het ventilatiesysteem en de conclusie van het lokale onderzoeksteam? Zo nee, waarom niet?
Juist verpleeghuizen hadden de meest kwetsbare bewoners. Waarom is daar niet direct na Maassluis een ventilatie-alarm afgegeven?
In april 2021 werd u verweten dat u het gevaar buiten overdreef. Welke harde aanwijzingen had u dat besmettingen buiten een substantiele bijdrage leverden, vergeleken met slecht geventileerde binnenruimtes?
Waarom werd het mondkapjesbeleid zo lang aarzelend gebracht, terwijl bij luchtverspreiding broncontrole logisch was, zeker binnen en in zorgomgevingen?
Bij de avondklok is kritiek dat de besluitvorming mede steunde op sombere scenario's die niet uitkwamen. Hoe voorkomt u dat modelmatige worstcases politiek als feit gaan functioneren?
In voorjaar 2021 werd herhaaldelijk gewaarschuwd voor nieuwe golven. In hoeverre waren die waarschuwingen gebaseerd op feitelijke trenddata, en in hoeverre op modelaannames?
U sprak over risico's van een vierde golf. Welke aannames over gedrag, immuniteit, ventilatie en seizoen zaten daarin, en zijn die achteraf geëvalueerd?
Welke experts binnen of buiten het OMT hebben u in 2020 gewezen op aerosolen en ventilatie, en waarom zijn hun waarschuwingen niet eerder leidend geworden?
Was het RIVM in 2020 voldoende ingericht om een eenmaal gekozen transmissiemodel snel te corrigeren, of was er sprake van institutionele traagheid?
Als achteraf blijkt dat luchtverspreiding en ventilatie te laat serieus zijn genomen, welke persoonlijke verantwoordelijkheid neemt u daarvoor?
Als u nu opnieuw naar De Tweemaster kijkt - extreme besmettingspercentages, virusdeeltjes in ventilatie, conclusie van lokale onderzoekers - zou u dan vandaag erkennen dat dit een vroeg alarmsignaal was dat door het RIVM/OMT onvoldoende is benut?
- 1Van Dissel legt uit dat het OMT primair een medisch-epidemiologisch adviesorgaan was. Bredere disciplines zoals kindergeneeskunde werden later toegevoegd, maar het OMT was bewust smal van opzet gehouden om tot eenduidige adviezen te kunnen komen. Minderheidstandpunten werden wel vermeld in de OMT-brieven, zodat de Kamer op de hoogte was van interne discussies.
- 2Over mogelijke groepsdruk binnen het OMT zegt Van Dissel dat hij dit risico onderkent maar actief heeft proberen te vermijden. Hij organiseerde retraites en werkte met subgroepen per onderwerp. Hij erkent dat het risico op tunnelvisie altijd aanwezig is bij langdurige crisisstructuren, maar bestrijdt dat dit de kwaliteit van de adviezen fundamenteel heeft aangetast.
- 3Het WHO-rapport van eind januari 2020 meldde dat het virus "zeer waarschijnlijk een druppelinfectie" was en beschreef de klachten van patiënten. Dit vormde de basis voor de Nederlandse casusdefinitie. Van Dissel erkent onomwonden: "Achteraf gezien was dat natuurlijk niet juist, laat dat helder zijn." Het OMT was volledig afhankelijk van WHO-informatie omdat het virus nog niet in Europa actief was.
- 4De omslag kwam pas een paar weken later, toen onderzoek in Brabantse ziekenhuizen aantoonde dat niet alleen ernstig zieken besmet raakten, maar dat infecties zich ook onder de medische radar afspeelden. Dat was volgens Van Dissel "echt een blikopener" die het OMT ertoe bracht de bestrijdingsstrategie fundamenteel te heroverwegen. Van Dissel erkent achteraf dat het RIVM zich minder afhankelijk had moeten stellen van WHO-berichten.
- 5De commissie confronteert Van Dissel met het feit dat de casusdefinitie lang beperkt bleef tot reizigers uit risicogebieden, terwijl signalen over bredere verspreiding al beschikbaar waren. Van Dissel bestrijdt dat dit te laat is aangepast en wijst erop dat de casusdefinitie continu werd bijgesteld. Hij erkent echter dat het testen in de beginfase te beperkt was en dat dit mede ingegeven was door de beschikbaarheid van testmaterialen.
- 6Over pre-symptomatische besmettelijkheid — een van de meest cruciale eigenschappen van het virus — zegt Van Dissel dat dit eind januari 2020 voor het eerst werd gesuggereerd via een geval in Duitsland. Dit opende de ogen voor de mogelijkheid van verspreiding zonder klachten. Toch werd dit aanvankelijk als scenario gezien en niet direct vertaald naar een ander beleid, iets wat de commissie hem aanrekent.
- 7Van Dissel erkent dat de kracht van adviezen in de publieke gezondheid afhangt van geloofwaardigheid en vertrouwen, en dat hij zich hiervan bewust was bij het formuleren van adviezen. De commissie vraagt of dit heeft geleid tot te voorzichtige adviezen. Van Dissel antwoordt dat het nooit zijn intentie was om adviezen aan te passen aan draagvlak, maar erkent dat het onderscheid soms moeilijk te bewaken was.
- 8Over het moment van escaleren — met name de stap naar landelijke maatregelen in maart 2020 — zegt Van Dissel dat het OMT op 12 maart een uitgebreide lijst van escalatiemaatregelen adviseerde. Hij erkent dat achteraf vraagtekens te plaatsen zijn bij de timing, maar stelt dat de onbekendheid over hoe het virus zich buiten Brabant had verspreid, het moeilijk maakte eerder te handelen.
- 9Van Dissel benadrukt het onderscheid tussen adviseren en besluiten. Het OMT adviseerde, het kabinet besliste. De drie hoofddoelen van het coronabeleid — waaronder het beschermen van de zorgcapaciteit — kwamen van het kabinet en werden in elke OMT-brief herhaald. Van Dissel erkent dat hij het "uitermate kwetsbaar" vond dat adviezen soms werden gepolitiseerd, en dat hij dit actief heeft proberen te voorkomen.
- 10Er waren incidenten waarbij OMT-adviezen lekten naar de media voordat ze formeel werden aangeboden. Van Dissel beschrijft dit als "een dramatisch beeld" en zegt dat dit onmiddellijk in het OMT is besproken. Het leidde tot aanpassing van de procedure zodat het advies eerst politiek werd besproken voordat het naar buiten ging.
- →Het sturen op IC-bezetting was een doel dat het kabinet aan het OMT meegaf. In de eerste fase werkte dit: besmettingen gingen naar nul. In de tweede fase werd de sturing complexer doordat besmettingen opliepen terwijl de IC nog relatief laag bezet was. Op de vraag of de zorgsector voldoende herstelruimte kreeg, plaatst Van Dissel zelf een groot vraagteken. Hij sluit het verhoor af met de woorden dat zijn gepassioneerde optreden voortkomt uit zijn betrokkenheid bij het onderwerp, en dat hij tijdens een volgend verhoor verder zal ingaan op de organisatie van de coronaanpak.